Theofan Stilian Noli. Arnavutça bilinen adı ile Fan Noli. Arnavut yazar, çevirmen, müzisyen, diplomat, politikacı, tarihçi, hatip, Arnavut Ortodoks Kilisesi kurucusu ve eski Arnavutluk başbakanı.

Arnavutluk tarihinde önemli bir figür olan Fan Noli’nin, Edirne doğumlu olduğunu ilk öğrendiğimde oldukça şaşırmış olduğumu itiraf etmeliyim. İkinci şaşırdığım husus ise Fan Noli hakkında Türkçe tek bir yazı veya kaynak bulunmamasıydı. Bu şaşırtıcı, çünkü Türkiye sınırları içerisinde doğmuş (O zamanlar Osmanlı) ve Arnavutluk tarihine damga vurmuş bir kişinin hiç olmazsa hakkında küçük bir biyografi olmasını beklerdim. Ben de bu sebeple Fan Noli’yi tanıtacak kısa da olsa bir yazı yazmaya karar verdim.

Kimdir bu Fan Noli?

Fan Noli 6 Ocak 1882’de Edirne İbriktepe’de doğdu. Kökeni Güney Arnavutluk’tan Trakya’ya göç etmiş Ortodoks bir aileye dayanmaktaydı. Fan Noli çocukluğunda Arnavut kültür adetleri ile yetiştirilmişti. Anadili Arnavutçaydı. Bunun yanı sıra ailesi oldukça dindardı ve Ortodoks inancına sahipti. Bu sebeple olsa gerek Fan Noli Rum Ortodoks Okullarında eğitim almaya başladı. İlk ve Orta dereceli eğitimini bu okullarda aldı. İyi derecede Yunanca öğrendi. Eğitiminin ardından bir süre İstanbul’da yaşayan Noli, daha sonra Atina’ya yerleşti. Atina’da geçimini sağlamak için çeşitli işlerde çalışırken tiyatro ile ilgilenmeye başladı. Bu dönemde bir çok seyahat gerçekleştirdi. Odessa ve Rusya’yı gezdi, araştırmalar yaptı.

1903’te öğretmenlik yapmak için Mısır, İskenderiye’ye gitti. Mısır’da öğretmenlik yaparken bir yandan kendini Bizans müziği konusunda geliştirdi. Aynı zamanda liturjik metin çevirmek için ilk çalışmalarına da burada başladı. Fan Noli Mısır’a gelene kadar Arnavutluk/Arnavut ulusu düşüncesi hakkında bir fikir sahibi değildi. Ve böyle bir gündemi de henüz yoktu. Ancak Mısır’da iken bazı kaçak/göçmen Arnavut milliyetçileri ile tanışma fırsatı buldu. Bu görüşmeler neticesinde Arnavut ulusal düşüncesi onu etkilemeye başladı. Arnavutluk üzerine araştırmalar yapmaya yaptı ve kendi kimliğini yeniden keşfetti.

Rezultate imazhesh për fan noli

1906’da Fan Noli sahte bir pasaportla Abd’ye New York’a gitmeye karar verdi. Pasaporta adını Petro Luarasi olarak kaydettirdi. Genç yaşında New York’a giden Noli Yunanca, Arnavutça, Fransızca, Türkçe, Arapça ve diğer dillerde güçlü bir geçmişe sahipti. Başlangıçta New York’ta bir kereste fabrikasında çalıştı. Daha sonra Boston’a yerleşti. Arnavutluk üzerine çalışmalarına Abd’de devam eden Noli, Boston’da yayınlanan Arnavut gazetesi ‘Kombë’nın başkan yardımcısı oldu. Ve burada yazı hayatına devam etti. Bu dönem onun için oldukça önemliydi. Arnavutça önemli eserler kaleme aldı ve Arnavutça, İngilizce dini metin çevirileri yaptı.

1908’de Rus Başpiskoposluğu tarafından papaz olarak tayin edildi. Bu sıralarda bazı milliyetçi hristiyan Arnavutlar Yunan Ortodoks Kilisesini bağlıydı. Yunan din adamlarıda bu milliyetçi Arnavutlardan ciddi rahatsızlık duymaktaydı. Hudson’da milliyetçi Ortodoks bir Arnavut olan Kristaq Dishnica’nın cenaze töreni Yunan Kilisesi tarafından reddilmişti. Bunun üzerine oluşan öfke ile birlikte bir araya gelen hristiyan Arnavutlar Fan Noli önderliğinde bağımsız Arnavut Ortodoks Kilisesini kurdu. Bu Arnavutluk tarihi açısından da önemli bir adımdı. Çünkü o tarihe kadar hristiyan Arnavutlar diğer milletlerin kiliselerine bağlıydı ve Arnavutça ibadet etme yetkileri yoktu. Bu dönemde Fan Noli dini metinleri Arnavutçaya çevirmek için oldukça mesai harcadı. Fan Noli Arnavutların birliği için İslam ve Hristiyanlığın ayrıştırıcı rolü olmadan ulusal birliğe inanıyordu ve bunu her fırsatta dile getiriyordu.

Abd’de yaşamını devam ettiren Noli Harward Üniversite’sinde eğitimine devam etti. Master derecesi aldı ve Harvard’ta çalışmaya başladı.(1912) Bu dönemde Noli Arnavut diaspora örgütü Vatra’yı kurdu. Faik Konica ile birlikte örgüte liderlik etti. Arnavutluk’ta İsmail Qemali önderliğinde bağımsızlık ilan edilince, bağımsızlığı desteklemek için Avrupa’ya döndü. 1913’te ilk defa Arnavutluk’a ayak bastı. Daha sonra tekrar Abd’ye döndü ve Arnavut diasporasına liderlik etti. ABD ve Cenevre’deki diplomatik çabaları sayesinde bağımsız bir Arnavutluk için Başkan Woodrow Wilson’un desteğini aldı ve 1920’de Arnavutluk’un Milletler Cemiyeti üyeliğine girmesini sağladı.

Arnavutluk’a ikinci gidişinde Fan Noli Arnavutluk siyasi tarihinde önemli rol oynayacaktı. 1922’de Arnavut ulusal birliği için Berat’ta kongre düzenledi. Bu kongrede Arnavutluk’ta Arnavut bağımsız kilisesinin kurulması kararlaştırıldı. Ve Fan Noli Arnavutluk’un başpsikoposu ilan edildi.

Bu dönemde Fan Noli Xhafer Ypi hükümetinde bir süre dışişleri bakanlığı yaptı. Arnavutluk siyasetine yön vermek isteyen Fan Noli “Halk Partisi”ni kurdu. Zogu iktidarında liberallere karşı yapılan suikastlerden dolayı Noli, Zogu’yu sorumlu tuttu ve bunun üzerine gerçekleşen olaylardan sonra Mart 1924’te Zogu Yugoslavya’ya kaçtı. Haziran Devrimi ile birlikte Fan Noli başbakan oldu. Ardından hükümetinin manifestosunu yayınladı. Fan Noli, feodalizmi ortadan kaldırmak, İtalyan tahakkümüne direnmek ve Batı tarzı bir anayasal hükümet kurmak için çağrıda bulundu. Bürokrasiyi yeniden ölçeklendirmek, yerel hükümeti güçlendirmek, köylülere yardım etmek, Arnavutluk’u yabancı yatırımlara açmak ve ülkenin kasvetli ulaşımını, halk sağlığını ve eğitim olanaklarını geliştirmek onun temel amaçlarıydı. Ancak Noli bu amaçları için gerekli dış yardımı sağlayamadı. 6 ay kadar sonra Yugoslavlardan destek alan Zogu milisleri ile Arnavutluk’a girdi ve yönetime el koydu. Bu sırada Fan Noli hakkında ölüm kararı verildi. Fan Noli bu kararı duyunca İtalya’ya firar etti. Viyana’da Noli “Konare” yani Ulusal Kurtuluş Komite’sini kurdu. Ancak Zogu’ya karşı gerekli muhalefeti kuramadı. 1932’de tekrar Abd’ye döndü. Abd’de Arnavutluk üzerine çalışmalarına devam etti. Arnavut başpiskoposu olarak görev yaptı. Boston Üniversitesi’nde doktora yaparak akademide yeni çalışmalara imza attı.

Noli hayatı boyunca ortalama 50 kitap yazdı. Yayınlarının yarısı Yunancadan Arnavutça’ya ve İngilizce’ye çevirilerdi. Yunanca, Arnavutça müzikal besteler yaptı. Yeni Ahit’in ayinle kullanımı için İngilizce’ye çevrilmesi ve Yeni Ahit ve Mezmurların İngilizceye tam bir çevirisi de dahil olmak üzere Litürjik metinlerin tercümesini yaptı. Ayrıca Noli, Arnavutça ve İngilizceye iki adet kateşizm kitabını düzenledi ve tercüme etti. Arnavut milli marşının şiirini yazdı (Hymni i Flamurit). Hayatının son zamanlarında Enver Hoxha ile olumlu ilişkiler kurdu. Ancak bu ilişkilerde uzun süreli olmadı.

Edirne’nin bir kasabasında doğup hayatını Arnavutluk davasına adayan Fan Noli 13 Mart 1965’de 83 yaşında Florida’da öldü.

Fan Noli ölümünden sonra Arnavutlar tarafından unutulmadı ve her zaman saygı gördü. Günümüzde Arnavutluk’ta onun adını taşıyan bir üniversite ve pek çok kuruluş vardır. Arnavutluk’ta 100 leke’nin üzerine resmi konulmuştur. Ayrıca 2012’de Edirne İbriktepe’de Arnavutluk’un bağımsızlığının 100. yılında büstü yapılmıştır.


KAYNAKLAR:
Rev. Fr. Foti Tsitsi – Fan S. Noli’s Liturgical Translations Into Albanian And English
Dr. Lirak Karjagdiu – Noli Translator of English and American Literatures
Wikipedia Fan Noli Maddesi

     

Abdulmelik ARGIN

(Ege Üniversitesi Yakınçağ Tarihi Ana bilim Dalı Yüksek Lisans Öğrencisi)