Yugoslavya coğrafyasının neredeyse tamamına yayılmış; sayısız kasaba, şehir ve köylerde yer alan ilgi çekici ve baştan çıkarıcı büyük mağazalar ve alışveriş merkezleri, ülkenin kendine has sosyalizmini yansıtan en başarılı örneklerden biridir.   1950’lerin sonunda ülke ademi merkeziyetçi bir sosyalizm anlayışına geçiş yaptı. “İşçilerin Kendi Kendini Yönetme” tarzındaki bu sosyalizm türü belli seviyelerde piyasa güçlerinin üretim, ticaret, ithalat ve ihracatını kapsayan “Piyasa Sosyalizmi” tarzında bir oluşumdu. Buradan Yugoslavya’nın kendine has, mütevazı “tüketim kültürü” ortaya çıktı.  Böylece perakende mallar, egzotik ithalat ürünleri, kullanıcısına zaman ve iş gücünden tasarruf sağlayan iş ve ev aletleri gibi pek çok türden tüketici zevkine hitap eden bir ürün portfolyosu oluştu.   Tüketicinin zevk veya arzularına çok az önem verilen bir sistem olan Sovyet Sosyalizminden önemli bir uzaklaşma olan bu tüketim kültürü, kendi mimari kimlik alanını da zamanla yaratmaya başladı.

“Pazar Sosyalizmine” geçişin bir sonucu olarak, Yugoslavya’da çok sayıda batı tarzı mağazalar inşa edilmeye başlandı. Robna Kuća adı verilen bu ticari merkezler, SSCB’de görülen türden kullanışlıklık ve pratikliği vurgulayan sade görünüşlü dükkanlar değillerdi.  Aksine maceracı ve heyecan verici bir mimari tarzda yaratılmış parlak, canlı ve kendilerine has bir kimlik taşıyan binalardı. Robna Kuća’ların bu yönüyle modernist ticari mimariye Yugoslav yaklaşımıyla öncülük ettiği iddia edilebilirdi. Dükkanların içinde sadece yerli ürünle değil, dünyanın bambaşka lokasyonlarından gelen çok çeşitli ithal ürünlerden de etkileyici seçimler vardı: Amerikan kotu, İngiliz rock plakları, tasarımcı kıyafetleri, Bulgar parfümleri ve diğer baştan çıkarıcı ürünler… Dahası bu modern pazarlar yalnızca ticari alanlar olarak değil, aynı zamanda Batılı yaşam tarzını benimsemiş gençlerin bir araya gelebileceği sosyal yerler olarak da işliyordu.

Günümüzde kapitalist anlayışla şehirlerde hüküm süren AVM’ler ticari perakendenin büyük bir kısmına hâkim olduğundan, Yugoslavya döneminden kalma “Pazar Sosyalizmi” anıtları giderek terk edilmeye ve çoğunlukla yıkılmaya yüz tutsalar da; bu dizide sizlere, Yugoslavya’nın unik kimliğinin bir parçası olan, Robna Kuća’lardan 17 çarpıcı örnek sunacak; 1960’lardan 1980’lere kadar ülke çapında sayısız biçimde tezahür eden Yugoslav modernist mimarisinin bu farklı tipolojisini inceleyeceğiz.

1.) Unima Robna Kuća, Saraybosna/Bosna Hersek

2.) ‘Beograd’ Robna Kuća, Bor/Sırbistan

3.) Patrija Robna Kuća, Prijedor/Bosna Hersek

4.) Vesna Robna Kuća, Slavonski Brod/Hırvatistan

5.) HIT Robna Kuća, Mostar, Bosna Hersek

6.) Razvitak Robna Kuća, Mostar, Bosna Hersek

7.) NAMA Robna Kuća, Ljubljana, Slovenya

8.) Izbor Robna Kuća, Bar/Karadağ

9.) “Beograd” Robna Kuća, Bijelo Polje/Karadağ

10.) GTC Shopping Mall, Üsküp/K.Makedonya

11.) PRIMA Robna Kuća, Split/Hırvatistan

12.) “Boska” Robna Kuća, Banja Luka/Bosna Hersek

13.) “17 Nëntori” Robna Kuća, Peć-Peja/Kosovo

14.) Agrokomerc Robna Kuća, Velika Kladuša/Bosna Hersek

15.) “Panonija Bazar” Robna Kuća, Novi Sad/Serbia

16.) NAMA Robna Kuća, Zagreb/Hırvatistan

17.) “Sanjanka” Robna Kuća, Sanski Most/Bosna Hersek

Kaynak: Donald Niebyl, “17 Examples of the Stunning Architectural Modernism of Yugoslav Department Stores”, https://www.spomenikdatabase.org/post/17-examples-of-the-stunning-architectural-modernism-of-yugoslav-department-stores